|
Sayfa 4 Toplam 8
IRADE
Irade, bilindiği gibi bir işi yapmayı istemedir. Allah’ın sıfatı olarak düşünüldüğünde yine isteme anlamına gelen “Meşietle” aynı anlama gelir. Ancak insanlar için düş ünüldüğünde Arapça dil kurallarına göre meş iet kesin talebi, irade ise genel talebi içerir. Istılah anlamında ele alındığında Allah’ın bir sıfatıdır. Kelam alimleri arasında farklı şekillerde tanımlanmıştır. Mesela, Cubbaiye göre yer söz konusu olmaksızın zait bir sıfat, Kerramiye’ye göre, Allah’ın zatıyla kaim hadis bir sıfat, Mu’tezile’nin muhakkıklarına göre, gereken fiili yapma bilgisi, filozoflara göre ise en mükemmel nizamı bilme, Ehl-i Sünnete göre ise tahsisten ibaret olan kadim ve zaid bir sıfattır.
Ilk ihtilaf, Allah’ın bu sıfatının müstak il bir varlığının olup olmadığı konusundadır. Ehl-i Sünnete göre, Allah’ın müstakil bir irade sıfatı vardır. Bazı alimler, Allah’ın müstakil bir irade sıfatının olmadığını, O’nun iradesinin yaratması olduğunu iddia ederler. Çünkü onlara göre Allah’ın iradesi emirdir ve O’nun müstakil bir irade sıfatı yoktur. Ikinci ihtilaf ise Allah’ın irade sıfatının ne zaman var olduğu konusundadır. Bu husus da iki şekilde düşünülebilir. Birincisi, sıfatın k endisinin Allah’ta n e zaman var olduğu ikincisi ise O’nda var olan bu sıfatın ne zaman iş lev gördüğüdür. Aslında kelam alimlerinin hemen hepsi Allah’ın bu sıfatının varlık olarak ezeli olduğunu kabul ederler. Ancak ihtilaf bu sıfatın iş levinin ne zaman gerçekleştiğidir. Allah’ın müstakil bir irade sıfatına sahip olmadığını savunanlara göre; Allah’ın irade sıfatı hâdistir. Çünkü onlara göre bu irade sıfatı baş ka bir sıfata dayanmaktadır. Bu yüzden Mu’tezileden bazıları, Allah’ın yaratılanlara taalluk eden iradesinin hâdis olduğunu iddia ederler.
Allah’ın müstakil bir irade sıfatına sahip olduğunu savunan Ehli sünnete göre, Allah’ın iradesi hâdis değildir. Dolayısıyla yaratıklara taalluk eden iradesi de ezelidir. Onlara göre Allah, Mu’tezile’nin dediği gibi zatıyla murat etmemektedir. Eğer Allah’ın iradesi hâdis olmuş olsaydı, ona taalluk edecek bir iradeye daha muhtaç olurdu. Çünkü her fail, yaptığı fiili bilmesi ve onu belli zamanlarda yapması için bir iradeye muhtaçtır. Yapılan işten irade ve maksadı kaldırırsak, onun bütün fiillerinin boş olduğunu kabul etmiş oluruz. Allah için böyle şeyler söylemek doğru olmaz.
Allah, zatının gereği olarak yaratıcı ve zatıyla irade edici değildir. Allah irade sahibidir. Bu sıfatı da sonradan kazanılmış olmayan bir sıfattır. Ancak Ehl-i Sünnet kelam alimleri irade sıfatının işlevinin hâdis olup olmadığı konusuna bir açıklık getirmemişlerdir. Belki de Ehl-i Sünnetin böyle düşünmesinin nedeni, iradenin eski veya yeni olmasının varlığı etkilememesidir. Zira irade edilen şey nasıl olsa zamanı gelince var olacaktır. Irade ezelde olsa da olmasa da o, varolacağı zamanda varolacaktır. Bu, iradenin özelliğinden kaynaklanmaktadır. Çünkü irade varlıktan zaman bakımından ayrı olma imkanına sahip olup, varlıkla aynı zamanda olmak zorunda değildir. Yani bir şeyin sonradan olmasını ezelde irade etmek mümkündür. Bir şeyi ilerde olması isten ilirse yan i irade edilirse bu ş ey irade edilen zamandan sonra olması istendiği her hangi bir zamanda olabilir. Varlığın olacağı zamanda irade edilmesine gerek yok. Bu nedenle irade etme ezelde vaki olsa da varlık sonradan olabilir.
Kısacası; Ehl-i Sünnet alimlerine gö re Allah’ın iradesi ezelde gerçekleş miştir.Ancak bu yaklaş ımın ortaya çıkaracağı bazı güçlükler olabilir. Her şeyden önce Allah’ın iradesinin ezeli o lduğunu ve özellikle de kulların fiilleriyle ilgili iradesinin ezeli olduğunu söylemek, Allah’ın iradesi ezelidir ancak ebedi değildir, şeklinde anlaşılmasına neden olabilir. Çünkü Ehl-i Sünnet alimleri Allah’ın iradesinin tekrarlanmasını ya da yenilenmesini kabul etmez. Onlara göre Allah, her ş eyi ezelde murat ettiğinden şimdi yeniden murat etmesine gerek yoktur. Yeniden iradenin olması için bir başka iradeye daha ihtiyaç vardır. Böyle kabul edildiğinde ise bu iş sonsuza kadar gidebilir. Öyleyse Allah’ın iradesi ezeli olmalı ve yenilenmemesi gerekir. Bu yaklaşım tarzı Allah’ın her ş eyi ezelde irade ettiği ve artık irade edemez anlamına götürür ki Allah için bu yaklaşım tarzı doğru olmaz.
|
